Op een gure wintermiddag zie je op kale boomtakken en verweerde hekken stille vlekken verschijnen: vaaggroen, soms grijs, soms zelfs opvallend geel. Ze lijken zo vanzelfsprekend aanwezig dat bijna niemand zich afvraagt waarom juist nu. Toch is hun verhaal in deze tijd van het jaar belangrijker dan men vermoedt – en weinigen weten wat er gebeurt als je ze zou weghalen.
Een wintertuin zonder opsmuk
De zon staat laag, schaduwen zijn langer, de tuin oogt kaler. Maar wie blijft stilstaan bij een knotwilg langs het pad, merkt al snel meer op: knoppen die aanzetten tot groei, de glinstering van rijp op het gras, en tussen al dat winters licht: lichen die ineens opvallen als kleurige vlekjes op stam en steen. Ze groeien niet in of op bomen omdat ze de planten willen belagen, maar omdat licht en vocht nu doen wat in de warme maanden verborgen bleef.
Bondgenoten en boodschappers
In menig tuingesprek wordt lichen nog gezien als een ongewenste gast. Je ziet mensen in de weer met borstels, zuinig op hun sierbomen. Maar lichen voedt zich niet ten koste van de boom. Het neemt geen voedingsstoffen weg, verstikt geen bast, brengt geen schimmelziektes over. Juist het tegendeel: de aanwezigheid toont aan dat er gezonde lucht circuleert en dat de ecologische balans in orde is.
Als de drang tot weghalen groot wordt, mis je soms het grotere plaatje. Want lichen zijn, zoals de kenners het noemen, de spreekwoordelijke ‘kanaries in de kolenmijn’: verdwijnen ze abrupt, dan kan dat wijzen op groeiende problemen die voor het blote oog nog verborgen zijn.
Risico’s van ongewenste schoonmaak
Het fanatiek verwijderen van lichen is zelden onschuldig. Daarmee haal je onverwacht een laagje weg van het microleven dat samenhang garandeert. Kleine bewoners als insecten en micro-organismen gebruiken die korstige donskussens als schuilplaats. Verstoor je dat, dan kan het evenwicht in de tuin kantelen. Beter is het, menen ecologen, om signalen te lezen in plaats van te wissen.
Een stille, betekenisvolle aanwezigheid
De tuingeluiden zijn zacht, maar niet afwezig: ergens in de heg zoekt een merel naar voedsel. IJskristallen onderstrepen de contouren van blad en steen. Elke waarneming laat zich lezen als een hoofdstuk in een langdurig verhaal. Lichen toont niet alleen dat er nu frisse lucht is, maar dient als voortdurende graadmeter voor het welzijn van de hele tuin. Het feit dat ze zich juist nu manifesteren, is geen oproep tot schoonmaak, maar een kalme bevestiging dat de winter ook over gezondheid en balans kan spreken.
In de luwte van de seizoenen blijft de tuin zichzelf. Waar lichen verschijnen, is de tuin niet verwaarloosd, maar juist vitaal. Schoonmaakdrift verdwijnt naar de achtergrond; observeren doet de rest.
