Onder het oppervlak van brede rivieren en stilstaande delta’s schuilt soms iets onverwachts. Een vis, zwaarder dan een kleine auto, langer dan een stadsbus, glijdt traag door het water. Wie aan zoetwatervissen denkt, kan zich moeilijk zo’n reus voorstellen. Toch blijkt één soort te bestaan die niet alleen tot de verbeelding spreekt, maar ook de grenzen van onze kennis overtreft.
Een reus in het water
De grote steur glijdt vrijwel geluidloos tussen de modderige rivierbeddingen. Bij een lengte van ruim zeven meter en een gewicht van soms meer dan 1,5 ton blinkt deze vis uit in zijn omgeving. Voor ledematen van biologen is het formaat bijna niet te bevatten. Het record, vastgesteld in het begin van de negentiende eeuw, spreekt boekdelen: een vrouwtje van 7,2 meter en 1571 kilo in de monding van de Wolga.
Het lijkt onaannemelijk dat een zoetwatervis deze omvang kan bereiken. Aan de oever zie je hooguit een vin boven het oppervlak uitschieten. Maar onder water bevindt zich een dier dat concurreren kan met roofvissen als de witte haai of Groenlandse haai.
Overleven sinds miljoenen jaren
De geschiedenis van de grote steur strekt zich ver uit. Deze soort zwom al rond terwijl dinosauriërs nog over de aarde trokken; zo’n 250 miljoen jaar geleden. Generaties komen en gaan, maar de beluga bleef. Hij paait in zoet water en brengt jaren door in zoute zeeën als de Kaspische en Zwarte Zee.
Het gedrag van deze vis is een voorbeeld van anadromie: geboren worden in rivieren, migreren naar zeeën, om uiteindelijk terug te keren wanneer het paaiseizoen daar is. Tijdens zijn reis voedt hij zich met vis, schaaldieren, soms een jonge zeehond.
Grenzen van het ecosysteem
De grote steur staat bovenin de voedselketen. Hij reguleert andere vissoorten in zijn leefgebied. Dit evenwicht is kwetsbaar. Merkbaar is bijvoorbeeld het effect van dammen: planken stuwen het water, terwijl de trek van de steur stokt aan barrières die door mensen zijn geplaatst. Visstand verandert, ecosystemen verschuiven.
Met het verdwijnen van deze reus ontstaan gaten in het voedselweb. Andere soorten overpopuleren, nieuwe patronen ontstaan. Stilte valt over plekken waar ooit steuren paaiden.
Bedreigingen uit onverwachte hoek
Langs de oevers wordt drijfhout bekeken, maar achter de schermen vindt onzichtbare verstoring plaats. Overbevissing voor kaviaar heeft de soort in het nauw gebracht. Vervuiling en versnippering van rivierstelsels versnellen de afname. Grote steuren verouderen langzaam. Pas na tientallen jaren zijn vrouwtjes vruchtbaar; veel worden gevangen voordat ze paaien.
De lijst van gevaren is herkenbaar voor meer zoetwatervissen. De Mekongreuze meerval, bijvoorbeeld, bereikt indrukwekkende maten maar kent hetzelfde lot.
Maat houden in een veranderende wereld
De aanblik van een reuzensteur dwingt tot heroverwegen. Dat een vis in rivieren zo groot kan worden, past niet bij het gangbare beeld van kleine karpers of voorns. Het bestaan van zulke dieren maakt duidelijk hoe flexibel het leven zich aanpast – en hoe kwetsbaar dat evenwicht is.
Wanneer de laatste steur verdwijnt uit een stroom of zee, verandert meer dan alleen de fauna. Ook kennis, traditie en afhankelijkheid van ecosystemen komen in het geding. De grote steur blijft zo, zelfs op afstand, een maatstaf voor wat mogelijk is onder water.
